حضرت علی (علیه السلام):
«دَاوُوا الْغَضَبَ بِالصََّمْتِ وَ الشَّهْوَةَ بِالْعَقْلِ.»
خشم را با سکوت درمان کنید و خواهشهای نفس را با خرد.
(عيون الحكم و المواعظ ص250)
در زمان خلافت ابوبکر، وقتی دو نفر از یهودیان نزد ابوبکر آمدند و او از جواب دادن بازماند آنها نزد حضرت علی (علیه السلام) آمده و از ایشان سوالاتی را پرسیدند یکی از سوال ها این بود که آفتاب از كجا برمي آيد؟ امیر المومنین (علیه السلام) در جواب آن دو یهودی فرمود:«از ميان دو شاخ شيطان.»
شرح
دو شاخ شيطان دو قوه غضب و شهوت است كه در مزاج هر انسانى وسيله نفوذ و تأثير وسوسههاى شيطان مي باشند، همه خلافهاى انسان نسبت به دستورات عقل و شرع به واسطه شهوت يا غضب است و بلكه كليه تعديات و فشارى كه در عالم به وجود مىآيد گو اينكه گناه هم شمرده نشود از اثر اين دو قوه است؛ شهوت در طبع خود گرم و حرارت خيز است و غضب در طبع و اثر خود سرد و برودت انگيز و اين دو نمايش از نظر اخلاق انسان و ساير جانداران شهوت و غضب تعبير مي شوند و نظر به كلى عالم عناصر گرمى و سردى تعبير مي شوند و چون مورد تطبيق را كليه ماده اعتبار كنيم و از نظر عام فضا كه اساس گردش سيارات و كواكب است بسنجيم همان قوه جاذبيه و دافعيه عامه است كه مطابق نظر دانشمند معروف نيوتن اساس انتظام و حركت منظومههاى شمسى است قوه جاذبيه از حرارت مركزى شمس پيدا مىشود و قوه دافعيه در اثر سردى سيارات است كه آنها را به صورت صخره بىنور و سنگينى درآورده است.
مطلع آفتاب بر هر افقى تطبيق مىشود و هميشه آفتاب نسبت به يك افقى در حال طلوع است و نسبت به افق برابر آن در حال غروب و اين طلوع و غروب از نظر منشأ آن توسط دو قوه جاذبيه عامه و دافعيه عامه پديد مىشود و از نظر تأثير آن در موجودات ماديه مبدأ پيدايش گرمى و سردى پى درهم است كه اساس نمو و ترقى موجودات ماديه است و چون اين گرمى و سردى در مزاج حيوانى تركيب شود اخلاط اربعه پديد آيد كه خون و بلغم و صفراء و سوداء ناميده شده است و همه اعضاء بدن انسان از اين چهار ماده آفريده شده است و تأثيراتى كه از احساسات انسان در خون منعكس مىشود منشأ شهوت و غضب است و اين تأثرات از تماس و ارتباط با موجودات ماديه پديدار مىشود كه در اثر گرمى و سردى پديد مي شوند و از نظر انعكاس آن در مزاج انسان و سائر حيوانات شهوت و غضب ناميده مي شوند بنا بر اين تعبير حديث از مطلع آفتاب به اينكه در ميان دو شاخ شيطانست بسيار تعبير جامع و دقيقى است كه همه اين مراحل را در نظر دارد و چون توجه او به خصوص جنبه اخلاقى تعلق گرفته اين تعبير را روى اساس شهوت و غضب برده است كه محصول همه مراحل و نتيجه جامعه عالم ماده است در وجود انسان از راه شهوت و غضب در همه مفاسد واقع مىشود و در تحت نفوذ شيطان كه رمز هر ضلالت و گمراهى و فساد و هرزهگى است واقع مىشود از آن به دو شاخ شيطان تعبير شده است. و مقصود از عين حاميه. چشمهسار گرم كه مغرب آفتاب تشخيص داده شده است نسبت به هر افقى همان طبقه هواى بخارى است كه در سطح دريا يا صحرا نسبت به هر افقى محل غروب آفتاب محسوب مىشود و به واسطه انكسار شعاع ديده در آن قرص آفتاب بزرگتر نموده مىشود و در اثر تراكم بخار افقى تيره نمايش مي كند كه ديگر خيرگى در ديده پديد نمي شود از اشعه خورشيد كه در ساير ساعات روز پديد مىشود.
منبع: کتاب خصال شیخ صدوق (ره) ترجمه کمره ای